ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ,ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ--ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ : ਡਾ.ਪੂਰਨਿਮਾ ਰਾਏ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ,ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ--ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ :  ਡਾ.ਪੂਰਨਿਮਾ ਰਾਏ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ) ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ।
ਆਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰੀਏ---


1*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1377 ਈਸਵੀ  ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸੀਰ ਗੋਵਰਧਨਪੁਰ, ਵਾਰਾਣਸੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
2*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਕਰਮਾ ਦੇਵੀ (ਜਾਂ ਕਲਸਾਂ) ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ (ਜਾਂ ਰੱਘੂ) ਸੀ।
3*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੀਬੀ ਲੋਨਾ ਜੀ ਸੀ।
4*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕਿਹੜਾ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ?
ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ (ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ) ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
5*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀ ਸਨ?
ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ, ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ 'ਬੇਗਮਪੁਰਾ' (ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਜਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ।

6*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦੇ 40 ਸ਼ਬਦ  16 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।

7*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤ ਕੌਣ ਸਨ?
ਉੱਤਰ: ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਰਧਾਲੂ (ਚੇਲੇ) ਸਨ।

8*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸਮਾਏ?
ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ 151 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ  ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ 1584 (1527-1528 ) ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਹੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।

9*ਪ੍ਰਸ਼ਨ  ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ (ਬੇਗਮਪੁਰਾ) ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ?
ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 'ਬੇਗਮਪੁਰਾ' (ਬਿਨਾਂ ਗਮ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ) ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ, ਟੈਕਸ, ਭੈਅ ਜਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸੀ।

10*ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਸਨ?
ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਰਣ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

11*ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਆਪ ਨਿਰੰਕਾਰ (ਨਿਰਗੁਣ) ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪਖੰਡਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ 12: 'ਕਿਰਤ' (ਮਿਹਨਤ) ਅਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਿੱਤਾ (ਕਿਰਤ) ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ。 ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਕਰਨਾ (ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ) ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਵ ਹੈ।

13*ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਿੰਨੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 16 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।ਪ੍ਰਸ਼ਨ 3: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਕਲਪ 'ਬੇਗਮਪੁਰਾ' ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਉਲੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

14*ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ (ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ) ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਜ, ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।

15*ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਅਲੰਕਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤੇ ਹਨ?
ਉੱਤਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ, ਸੋਨਾ, ਕੰਗਨ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਤੇ ਹਨ।ਪ੍ਰਸ਼ਨ 6: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ?ਉੱਤਰ: ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਨਿਮਰਤਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੈ।

16*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: "ਐਸੀ ਲਾਲ ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਕਉਨੁ ਕਰੈ॥" ਤੁਕ ਕਿਸ ਬਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ।

17*ਪ੍ਰਸ਼ਨ: "ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ॥" ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

18* ਪ੍ਰਸ਼ਨ:  ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਚੰਦਨ, ਪਾਣੀ, ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀ।

19* ਪ੍ਰਸ਼ਨ: "ਜਉ ਤੁਮ ਗਿਰਵਰ ਤਉ ਹਮ ਮੋਰਾ॥" ਤੁਕ ਵਿੱਚ 'ਮੋਰਾ' (ਮੋਰ) ਕਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਭਗਤ ਦਾ (ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪੀ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

20* ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਕ ਵਰਤੀ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: "ਤੋਹੀ ਮੋਹੀ ਮੋਹੀ ਤੋਹੀ ਅੰਤਰੁ ਕੈਸਾ॥ ਕਨਕ ਕਟਿਕ ਜਲ ਤਰੰਗ ਜੈਸਾ॥"

21* ਪ੍ਰਸ਼ਨ:  "ਜਲਿ ਮਿਲਿ ਜਲਿ ਸਮਾਨੈ॥" ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ?
ਉੱਤਰ: ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ।

22* ਪ੍ਰਸ਼ਨ:  ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ?
ਉੱਤਰ: 1377 ਈ: (1433 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਵਿੱਚ ਸੀਰ ਗੋਵਰਧਨਪੁਰ, ਕਾਸ਼ੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ।

ਸੰਕਲਿਤ :ਡਾ.ਪੂਰਨਿਮਾ ਰਾਏ,

ਹਿੰਦੀ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਅਤੇ ਲੇਖਿਕਾ, ਪੰਜਾਬ